Trong hơn 10 năm nghiên cứu đầy cam go, Kỹ sư Vũ Đình Thanh đã đưa ra một hệ thống luận điểm hoàn toàn khác biệt. Bằng việc sử dụng kiến thức khoa học tự nhiên, kỹ thuật quân sự, hậu cần chiến tranh, kiểm toán hệ thống và quản trị chuỗi cung ứng, ông cho rằng nhiều sự kiện lịch sử lâu nay cần phải được nhìn nhận lại từ gốc rễ.

Bản Hịch năm 1792 (bản tiếng Pháp do giáo sĩ lưu giữ) cho thấy: toàn dân Việt Nam không biết “kẻ chúa khốn cùng” (misérable) ở đâu. Hoàng đế  Quang Trung trách dân Gia Định: sao lại chạy trước giặc Tây mắt rắn xanh với tàu đồng, khinh khí cầu? Ngài hứa quét sạch chúng như bóp nát gỗ mục, đồng thời căn dặn: “Đừng tin lời người Âu, chúng chỉ là xác chết trôi từ biển Bắc, tàu đồng, khinh khí cầu chẳng có gì đáng sợ.”

Nghiên cứu này đã được Thượng tướng, Viện sĩ, Tiến sĩ, Anh hùng Lực lượng Vũ trang Nhân dân, nguyên Thứ trưởng Bộ Quốc phòng Nguyễn Huy Hiệu kiểm tra kỹ lưỡng và hoàn toàn đồng tình.

Theo lập luận của Kỹ sư Thanh, lời giải cho hàng loạt nghịch lý lịch sử thực chất rất đơn giản: từ năm 1785, Nguyễn Ánh cùng đồng bọn đã không còn hiện diện tại Đại Việt. Trong suốt giai đoạn từ 1788 đến 1792, nhân dân Gia Định, toàn thể Đại Việt, thậm chí cả hệ thống tình báo của Tây Sơn cũng không biết Nguyễn Ánh ở đâu.

Từ nhận định này, toàn bộ bức tranh lịch sử theo cách nhìn truyền thống bắt đầu thay đổi.

Theo nghiên cứu của Kỹ sư Thanh, Hoàng đế Quang Trung sau đại thắng quân Thanh đã thống nhất Đại Việt từ ngoài ải Nam Quan đến tận mũi Cà Mau, đồng thời kiểm soát chủ quyền trên Hoàng Sa, Trường Sa, Phú Quốc và Côn Đảo. Không chỉ vậy, thủy quân Tây Sơn cùng lực lượng cướp biển quốc tế còn khống chế Biển Đông, thực tế kiểm soát Campuchia và Lào, đồng thời đặt vấn đề đòi đất Lưỡng Quảng.

Thượng tướng, Viện sĩ, Tiến sĩ, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Huy Hiệu đã kiểm tra và hoàn toàn đồng tình: Hoàng đế Quang Trung đã thống nhất Đại Việt từ năm 1789, với lãnh thổ trải dài từ ải Nam Quan đến mũi Cà Mau, bao gồm Hoàng Sa, Trường Sa, Côn Đảo, Phú Quốc, có diện tích rộng gấp 1,7 lần so với lãnh thổ Việt Nam ngày nay.

Trong bối cảnh ấy, Gia Định theo lập luận của ông đang yên ổn dưới quyền cai quản của Tây Sơn, nên việc Hoàng đế Quang Trung không đưa quân vào Gia Định là điều hoàn toàn logic. Từ đó, Kỹ sư Thanh cho rằng giai thoại Nguyễn Ánh mang 50 thuyền gạo tiếp tế quân Thanh chỉ là sản phẩm tuyên truyền của các quân sư Nguyễn Ánh. Theo ông, vào thời điểm ấy Nguyễn Ánh đang lưu lạc tại châu Âu, không có nổi một cân gạo, chứ chưa nói đến 50 thuyền gạo  ( chính vì thế bão mới phải làm đắm thuyền gạo )

Bản Hịch năm 1792 và dấu vết từ châu Âu

Một trong những nền tảng quan trọng nhất của hệ thống luận điểm mà Kỹ sư Thanh xây dựng chính là bản Hịch của Hoàng đế Quang Trung ngày 27/8/1792. Theo nghiên cứu của ông, bản Hịch này được các giáo sĩ phương Tây ghi lại và công bố lần đầu trên tờ Tin tức Giáo hội Phương Đông (Nouvelles des Missions Orientales). Các Giám đốc Chủng viện của Hội Truyền giáo Đối ngoại tại London đã nhận được văn bản này trong các năm 1793, 1794 và 1795. Bản tiếng Pháp vẫn còn tồn tại đến ngày nay và đã được nhiều dịch giả chuyển ngữ sang tiếng Việt từ năm 1965. Điều đặc biệt nằm ở chỗ, theo Kỹ sư Thanh, nội dung nguyên bản tiếng Pháp hoàn toàn khác với cách hiểu phổ biến lâu nay.

Năm 1789, Hoàng đế Quang Trung không mang quân đánh Gia Định sau đại thắng quân Thanh vì lý do rất đơn giản: Nguyễn Ánh là kẻ khốn khổ (misérable) đang lưu lạc ở Mauritius / châu Âu; dân Gia Định đang yên vui dưới triều đại Quang Trung và không biết Nguyễn Ánh ở đâu.

Trong bản Hịch ấy, Hoàng đế Quang Trung mô tả Nguyễn Ánh là kẻ “không quân, không tướng”, liên tiếp thất bại và đang lang thang cầu viện ở châu Âu. Theo Kỹ sư Thanh, đây là bằng chứng trực tiếp cho thấy Nguyễn Ánh không hề kiểm soát Gia Định trong giai đoạn mà sử sách truyền thống thường mô tả.

Ông cũng cho rằng nhiều bản dịch từ năm 1965 đã khiến nội dung bị hiểu theo hướng hoàn toàn ngược lại. Trong khi Hoàng đế Quang Trung trách thần dân Gia Định vì khi đối mặt với “giặc phương Tây mắt rắn xanh” cùng tàu đồng và khinh khí cầu đã hoảng sợ bỏ chạy, dẫn đến mất đất, thì các bản dịch lại khiến người đọc hiểu rằng dân Gia Định nổi dậy chống Tây Sơn. Theo Kỹ sư Thanh, chính sự sai lệch này khiến nhiều người mặc nhiên tin rằng Nguyễn Ánh đã kiểm soát Gia Định và đang tổ chức lực lượng chống Tây Sơn.

Từ bản Hịch năm 1792, ông tiếp tục lần theo dấu vết tại châu Âu và đưa ra nhận định rằng Công ty Đông Ấn Pháp – tên chính thức là Compagnie des Indes orientales et de la Chine – đã tổ chức một chiến dịch quân sự quy mô cực lớn nhằm đánh Đại Việt. Theo nghiên cứu này, lực lượng được huy động bao gồm quân châu Âu với những trang bị hiện đại nhất thời bấy giờ như tàu đồng và đặc biệt là khinh khí cầu quân sự. Đây là loại thiết bị mà theo Kỹ sư Thanh, Công ty Đông Ấn Pháp đã sử dụng trước cả thời điểm quân đội Pháp phổ biến vào năm 1794.

Bản đồ Côn Đảo với dấu của Bộ Ngoại giao Pháp từ năm 1792 đã xác nhận sự hiện diện của quân đội Pháp (Trại lính Pháp) tại Côn Đảo. Đây chính là bằng chứng cho thấy Pháp chỉ chiếm được Côn Đảo từ năm 1792, sau khi đổ bộ hàng vạn quân vào Đại Việt.

Ông cho rằng quy mô chiến dịch này trùng khớp với mô tả của John Barrow về một hiệp ước gồm 20 tàu chiến và 7 trung đoàn với khoảng 15.000 quân. Theo lập luận của Kỹ sư Thanh, để tập trung được lực lượng khổng lồ như vậy, Pháp đã phải rút bỏ nhiều nơi khác, kể cả thuộc địa lâu năm tại Pondichéry ở Ấn Độ. Ông dẫn chứng việc dân Pháp tại Pondichéry từng biểu tình năm 1792 vì cả vùng rộng lớn chỉ còn 450 lính Pháp, trước khi thuộc địa này dễ dàng rơi vào tay Anh năm 1793.

Cuộc chiến diêm tiêu, Công ty Đông Ấn Pháp và bí mật thành Vauban Gia Định

Một trong những điểm then chốt trong toàn bộ nghiên cứu của Kỹ sư Thanh là vấn đề diêm tiêu.

Theo ông, cho đến tận năm 1912, mọi loại súng pháo muốn khai hỏa đều phải dùng thuốc súng chứa 75% diêm tiêu. Dù khoa học châu Âu có phát triển đến đâu thì cũng không thể thay thế thành phần này. Diêm tiêu thời đó được chiết xuất từ phân dơi.

Kỹ sư Thanh cho rằng sau thời gian dài chiến tranh với Anh, Pháp đã mất các nguồn diêm tiêu lớn tại Ấn Độ và chỉ còn trông cậy vào nguồn phân dơi tại Việt Nam. Từ đây, ông xây dựng một giả thuyết xuyên suốt: nước Pháp thông qua Công ty Đông Ấn Pháp đã đặt cược toàn bộ nguồn lực vào chiến dịch quân sự tại Đại Việt nhằm giành quyền kiểm soát các khu vực hang dơi để khai thác diêm tiêu.

Nội dung Hiệp ước Versailles do John Barrow mô tả bao gồm 20 chiến thuyền, 7 trung đoàn với 15.000 quân, được trang bị tàu đồng và khinh khí cầu – những công nghệ hiện đại bậc nhất thời bấy giờ. Công ty Đông Ấn Pháp đã rút toàn bộ quân khỏi Ấn Độ, dồn mọi nguồn lực vào Đại Việt nhưng không thể khuất phục được đất nước này, dẫn đến phá sản. Sự phá sản của công ty đã đẩy nước Pháp vào cảnh bần cùng, khiến nhân dân nổi dậy phế truất và xử tử vua Pháp vào năm 1793.

Theo lập luận này, Pháp đã rút nguồn lực khỏi nhiều nơi, dồn quân đội, tài chính và kỹ thuật sang Việt Nam với kỳ vọng nhanh chóng chiến thắng. Nhưng điều mà họ không lường trước được, theo nghiên cứu của Kỹ sư Thanh, chính là việc Đại Việt thời Tây Sơn sở hữu vũ khí phốt pho. Ông cho rằng chính loại vũ khí này đã khiến lực lượng Pháp sa lầy, kéo theo sự phá sản nổi tiếng của Công ty Đông Ấn Pháp năm 1793.

Kỹ sư Thanh cho biết ông đã tìm thấy các bằng chứng cho thấy Công ty Đông Ấn Pháp vốn đang làm ăn phát đạt tại Trung Quốc đã rơi vào tình trạng không còn bạc để thanh toán. Đồng thời, hàng loạt động thái điều động quân lính khắp nơi cũng cho thấy mức độ căng thẳng về tài chính và quân sự. Theo ông, sự kháng cự mãnh liệt của Đại Việt đã khiến ngân khố Pháp cạn kiệt và trở thành nguyên nhân trực tiếp dẫn tới cuộc nổi dậy lật đổ rồi xử tử vua Pháp năm 1793. Từ đây, nghiên cứu của Kỹ sư Thanh không chỉ đặt lại vấn đề về lịch sử Việt Nam mà còn liên hệ trực tiếp tới những biến động lớn của lịch sử châu Âu cuối thế kỷ XVIII.

Một trong những điểm gây tranh cãi nhất mà Kỹ sư Thanh đưa ra là cách lý giải hoàn toàn mới về Hiệp ước Versailles năm 1787. Theo ông, hiệp ước này thực chất tồn tại hai phiên bản.

Phiên bản thứ nhất là văn bản quen thuộc thường được nhắc tới với lực lượng gồm 1.650 lính và 4 tàu chiến.

Phiên bản thứ hai, theo mô tả của John Barrow, bao gồm 20 tàu chiến và 7 trung đoàn với khoảng 15.000 quân.

Kỹ sư Thanh cho rằng vua Pháp ban đầu ký hiệp ước với quy mô nhỏ hơn. Tuy nhiên, theo các nhật ký hành trình còn lưu lại, đội quân 1.650 lính cùng 4 chiến hạm khi tới Việt Nam năm 1788 đã bị quân Tây Sơn thiêu rụi chỉ trong một trận đánh. Từ toàn bộ lực lượng ấy, chỉ còn duy nhất soái hạm Medusa chạy thoát với khoảng 80 lính. Theo nghiên cứu của ông, chính 80 người sống sót này là lực lượng mà nhiều tài liệu phương Tây sau đó mô tả như những người Pháp trợ giúp Nguyễn Ánh.

Kỹ sư Thanh cho rằng sau thất bại ấy, Nguyễn Ánh cùng Bá Đa Lộc tiếp tục lưu lạc tại Mauritius và châu Âu, nơi một phụ lục mới được ký kết với quy mô quân sự lớn hơn rất nhiều, tương ứng với mô tả 20 tàu chiến và 15.000 quân.

Một bằng chứng vật lý khác được Kỹ sư Thanh đặc biệt nhấn mạnh là bản đồ thành Vauban Gia Định mang dấu mộc đỏ nguyên thủy của Cục Lưu trữ Bản đồ thuộc Bộ Hải quân Pháp. Qua quá trình giám định, ông cho rằng loại ấn triện hình mỏ neo trên bản đồ chỉ tồn tại trong giai đoạn 1799-1804.Điều này, theo ông, chứng minh thành Vauban Gia Định là tài sản quân sự chính thức của Pháp từ năm 1799.

Kỹ sư Thanh cũng dẫn những dòng chữ tiếng Pháp trên bản đồ, trong đó ghi rằng Đại tá Victor Olivier lên ý tưởng năm 1790 tại Mauritius và kỹ sư Brun tiến hành đo đạc bản đồ năm 1795 khi công trình hoàn thiện phần thô. Sau khi tham vấn các chuyên gia xây dựng Pháp, ông kết luận rằng một siêu pháo đài Vauban với công nghệ phức tạp như thành Gia Định không thể được xây dựng chỉ trong thời gian ngắn. Theo tính toán của ông, công trình này cần tới khoảng 10.000 lính thợ cơ khí lành nghề người Pháp và phải thi công liên tục tối thiểu 6 năm.

Từ đó, Kỹ sư Thanh cho rằng mốc thời gian hợp lý nhất là thành được khởi công từ năm 1792 và hoàn thiện vào năm 1799. Ông bác bỏ hoàn toàn khả năng Nguyễn Ánh có thể tự thiết kế và xây dựng xong tòa thành khổng lồ này vào năm 1790 như nhiều tài liệu trước đây mô tả.

Từ con dấu của Bộ Ngoại giao Pháp trên bản đồ Côn Đảo năm 1792, kết hợp với bản Hịch năm 1792 của Hoàng đế Quang Trung, dấu của Bộ Hải quân Pháp năm 1799 trên bản đồ Vauban Gia Định và các thông tin từ John Barrow thứ trưởng bộ hải quân Anh, Kỹ sư Thanh đi đến kết luận rằng Pháp chỉ thực sự chiếm được Côn Đảo và Gia Định từ năm 1792.

Theo Thứ trưởng Bộ Hải quân Anh John Barrow, lực lượng quân sự Pháp tại khu vực này lên tới từ 15.000 đến 66.200 quân, với mục tiêu then chốt là kiểm soát các vùng hang dơi để phục vụ sản xuất diêm tiêu. Cũng theo John Barrow, năm 1797, Pháp đã lập một nhà máy sản xuất diêm tiêu tại Fanten, thuộc địa phận Trấn Thuận Thành (khu vực tự trị của người Chăm, tương ứng với các tỉnh Bình Thuận, Ninh Thuận, Gia Rai ngày nay). Chính nhờ nguồn diêm tiêu từ Việt Nam mà Napoleon mới có thể xoay chuyển tình thế và chiếm lĩnh phần lớn châu Âu.

Một phần đặc biệt trong nghiên cứu của Kỹ sư Thanh là câu chuyện liên quan tới Côn Đảo. Ông cho biết đã tìm thấy lời giải cho câu hỏi vì sao nhà Tây Sơn khi truy đuổi Nguyễn Ánh lại phải điều động cả một hạm đội lớn do tướng Trương Văn Đa chỉ huy. Theo ông, nếu Nguyễn Ánh chỉ đơn thuần chạy trốn bằng vài chiếc thuyền nhỏ thì không cần tới lực lượng hải quân hùng hậu như vậy. Câu trả lời, theo Kỹ sư Thanh, nằm trong cuốn sách Lettres édifiantes et curieuses xuất bản năm 1780. Ông cho rằng đây là cuốn sách có ảnh hưởng lớn đối với giới thương gia, quân sự, cướp biển và phiêu lưu thời bấy giờ. Trong sách có bản đồ Côn Đảo với một trại lính Pháp.

Theo nghiên cứu của Kỹ sư Thanh, đây là đồn lính Pháp đóng trái phép trong bối cảnh Đại Việt đang nội chiến. Ông nhận định Nguyễn Ánh đã chạy ra Côn Đảo không phải để lẩn trốn đơn thuần mà để dựa vào lực lượng Pháp đóng tại đây. Theo ông, đồn binh này có quân số lên tới hàng nghìn người và có sự hiện diện của Bá Đa Lộc.

Kỹ sư Thanh cho rằng mục tiêu của lực lượng Pháp tại Côn Đảo là thu mua diêm tiêu.

Từ góc nhìn ấy, ông lý giải việc Tây Sơn phải điều động hạm đội mạnh nhằm tiêu diệt hoàn toàn căn cứ Pháp. Theo nghiên cứu này, trong cuộc đụng độ đầu tiên năm 1783, Tây Sơn đã tiêu diệt hàng nghìn lính Pháp tại Côn Đảo. Nguyễn Ánh cùng Bá Đa Lộc chỉ kịp được mở đường máu đưa đi trốn. Mãi đến năm 1792, với lực lượng hàng vạn quân và có dấu xác nhận của Bộ Ngoại giao Pháp, Côn Đảo mới thực sự bị Pháp kiểm soát.

Một cách nhìn khác về thời đại Hoàng đế Quang Trung

Từ toàn bộ hệ thống bằng chứng và lập luận của mình, Kỹ sư Thanh đi đến nhận định rằng Hoàng đế Quang Trung mới chính là người hoàn tất sự thống nhất đất nước. Theo ông, Đại Việt thời Tây Sơn trải dài từ ngoài ải Nam Quan đến tận mũi Cà Mau. Nhiều vùng đất ngày nay không còn thuộc Việt Nam vốn từng nằm trong phạm vi ảnh hưởng trực tiếp của Đại Việt.

Ông cho rằng diện tích Đại Việt dưới thời Hoàng đế Quang Trung lớn gấp khoảng 1,7 lần diện tích Việt Nam hiện nay. Lào và Campuchia ở trong trạng thái lệ thuộc Đại Việt, còn yêu sách về Lưỡng Quảng đã được nhà Thanh chấp nhận. Từ góc nhìn này, Kỹ sư Thanh cho rằng thời đại Tây Sơn không phải là giai đoạn nội chiến đơn thuần như cách mô tả quen thuộc lâu nay. Theo ông, đó là cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại chống thực dân Pháp. Ông cho rằng Tây Sơn đã giành chiến thắng trong các trận đánh lớn, từ việc tiêu diệt lực lượng Pháp tại Côn Đảo, đánh tan 1.650 quân Pháp năm 1788 cho tới cuộc kháng cự kéo dài từ năm 1792 đến 1802.

Theo nghiên cứu này, chính sức mạnh quân sự của Tây Sơn đã giúp Đại Việt duy trì nền độc lập thêm gần một thế kỷ, tránh số phận trở thành thuộc địa và người dân bị biến thành nô lệ như tại nhiều quốc gia khác. Kỹ sư Thanh tiếp tục nhấn mạnh vai trò của vũ khí phốt pho trong toàn bộ cuộc chiến. Ông cho rằng loại vũ khí này được chế tạo từ phân chim và phân dơi, đồng thời là yếu tố sống còn đối với chiến lược kiểm soát biển đảo của Tây Sơn. Theo ông, dưới thời Hoàng đế Quang Trung, tất cả các hòn đảo có phân chim trên Biển Đông, không chỉ Hoàng Sa hay Trường Sa, đều mang ý nghĩa chiến lược đặc biệt quan trọng.

Kỹ sư Thanh cũng nhận định rằng ngay cả sau khi Hoàng đế Quang Trung qua đời, Đại Việt thời vua Cảnh Thịnh vẫn gần như chiến thắng lực lượng 66.200 quân Pháp và Ấn, chỉ thất bại khi Napoleon tung thêm lực lượng hải quân quy mô lớn đánh vào Phú Xuân năm 1801.

Theo ông, chính vũ khí phốt pho cũng khiến Nguyễn Ánh không trở thành một vị vua bù nhìn theo mô hình mà thực dân Anh từng áp dụng tại nhiều vùng ở Ấn Độ và châu Phi. Điểm đặc biệt nhất trong toàn bộ nghiên cứu của Kỹ sư Thanh nằm ở phương pháp tiếp cận.

Ông cho rằng lịch sử truyền thống thường chịu ảnh hưởng của yếu tố chính trị, cảm xúc và những văn bản do phe chiến thắng tạo dựng. Trong khi đó, toán học, vật lý, hóa học, kỹ thuật quân sự, hậu cần và các dữ liệu vật chất thì không biết nói dối. Chính vì vậy, toàn bộ hệ thống lập luận mà ông xây dựng được đặt trên nền tảng tư duy kỹ thuật, quản trị chuỗi cung ứng và kiểm toán hệ thống. Theo cách tiếp cận ấy, lịch sử không chỉ được đọc bằng văn bản, mà còn phải được giải mã thông qua vật liệu, công nghệ, dấu mộc lưu trữ, năng lực vận tải, hậu cần quân sự, thời gian thi công công trình, nguồn cung nguyên liệu và những giới hạn khoa học của từng thời đại.

Hơn 10 năm nghiên cứu của Kỹ sư Vũ Đình Thanh vì thế không chỉ dừng lại ở việc đặt lại những câu hỏi cũ, mà còn mở ra một cách tiếp cận hoàn toàn khác đối với lịch sử. Trong cách nhìn ấy, thời đại Hoàng đế Quang Trung hiện lên không phải như một giai đoạn nội chiến phân tranh đơn thuần, mà là một cuộc chiến bảo vệ chủ quyền và nguồn lực chiến lược của Đại Việt trước một chiến dịch quân sự quốc tế quy mô lớn. Và theo Kỹ sư Thanh, đó là sự thật lịch sử mà người Việt cần phải nhìn nhận lại bằng tư duy khoa học, bằng logic của vật chứng và bằng những quy luật không thể thay đổi của thực tế./.

Thanh Hà