TS Nguyễn Đức Hiển, Phó Trưởng ban Ban Chính sách, chiến lược Trung ương phát biểu tại Diễn đàn Kinh tế Việt Nam 2026.

Diễn đàn diễn ra trong bối cảnh toàn cầu chứng kiến những chuyển dịch mạnh mẽ về công nghệ, kinh tế và cấu trúc quyền lực. Sự phát triển nhanh của khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số không còn là một lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu tất yếu đối với mọi nền kinh tế. Đối với Việt Nam, việc xác lập một mô hình phát triển phù hợp không chỉ mang ý nghĩa chiến lược, mà còn là điều kiện tiên quyết để hiện thực hóa khát vọng phát triển hùng cường trong dài hạn.

Phát biểu khai mạc diễn đàn, PGS.TS Nguyễn Đức Minh, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam nhấn mạnh, vấn đề đặt ra hiện nay không chỉ là lựa chọn giữa tăng trưởng theo “chiều rộng” hay “chiều sâu”, mà là yêu cầu chuyển dịch căn bản toàn bộ hệ sinh thái phát triển. Theo đó, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phải được đặt ở vị trí trung tâm của chiến lược quốc gia, đóng vai trò động lực chủ đạo thúc đẩy tăng trưởng và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Tại Diễn đàn, các chuyên gia đã làm rõ hơn nội hàm của mô hình phát triển mới trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt.

Thực tiễn trong một thập kỷ qua cho thấy, những nền kinh tế nhanh chóng nắm bắt và làm chủ làn sóng công nghệ đã có bước bứt phá mạnh mẽ. Ngược lại, các quốc gia chậm thích ứng đang phải đối mặt với nguy cơ tụt hậu ngày càng rõ rệt. Điều này khẳng định rằng việc lấy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm nền tảng phát triển không chỉ là giải pháp tình thế mà là định hướng chiến lược xuyên suốt, đã được thể hiện rõ trong các văn kiện của Đảng và chính sách pháp luật của Nhà nước.

Đáng chú ý, trong mô hình phát triển mới, yếu tố con người được đặt ở vị trí trung tâm. Dù công nghệ là công cụ quan trọng, nhưng con người và văn hóa mới là nguồn lực nội sinh quyết định. Con người vừa là động lực, vừa là mục tiêu cao nhất của sự phát triển. Sự kết hợp giữa sức mạnh công nghệ hiện đại với giá trị văn hóa Việt Nam được kỳ vọng sẽ tạo ra một mô hình phát triển bền vững, mang bản sắc riêng và có sức cạnh tranh trên trường quốc tế.

Làm rõ cấu trúc và triết lý của mô hình phát triển mới

Tiếp cận từ góc độ đổi mới mô hình sau 40 năm đổi mới, TS Nguyễn Đức Hiển, Phó Trưởng ban Ban Chính sách, chiến lược Trung ương cho rằng, việc nhận diện rõ mô hình phát triển quốc gia là yêu cầu tiên quyết. Theo ông, cần phân biệt giữa mô hình phát triển quốc gia, mô hình phát triển kinh tế và mô hình tăng trưởng, đồng thời xác định rõ cấu trúc nội tại của hệ thống này.

Theo đề xuất, mô hình phát triển cần được xây dựng từ “lõi” là triết lý phát triển, trả lời ba câu hỏi căn bản: Làm cái gì, vì ai và hướng đến điều gì. Trên nền tảng đó, mô hình mở rộng sang các động lực và cuối cùng là các trụ cột cụ thể. Các “lát cắt” của mô hình có thể bao gồm: kinh tế, xã hội, quốc phòng – an ninh, môi trường, đối ngoại, văn hóa và quản trị quốc gia.

Tuy nhiên, TS Nguyễn Đức Hiển cũng lưu ý rằng việc xác định các thành tố mới chỉ là bước khởi đầu. Thách thức lớn nằm ở việc kết nối chúng thành một hệ thống logic, mạch lạc và khả thi trong thực tiễn. Ông cũng chỉ ra một số vấn đề cần tiếp tục làm rõ nhằm tránh sự mơ hồ trong cách tiếp cận, như việc xác định vai trò của mô hình “kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” trong tổng thể mô hình phát triển.

Trong lĩnh vực quốc phòng – an ninh, dù khoa học công nghệ đóng vai trò quan trọng, nhưng không thể thay thế bản chất của nền quốc phòng toàn dân. Tương tự, trong đối ngoại, công nghệ là công cụ hỗ trợ chứ không phải là toàn bộ con đường. Điều này cho thấy yêu cầu tích hợp công nghệ cần được thực hiện linh hoạt, phù hợp với đặc thù từng lĩnh vực, tránh cách tiếp cận cơ học hoặc hình thức.

 “Chuyển đổi kép” và những đột phá chiến lược cho tăng trưởng bền vững

Tại Diễn đàn, các chuyên gia đã làm rõ hơn nội hàm của mô hình phát triển mới trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt. Theo GS.TS Trần Thị Vân Hoa, mô hình này thực chất là quá trình “chuyển đổi kép”, bao gồm chuyển đổi số và chuyển đổi xanh – hai trụ cột quan trọng để hướng tới tăng trưởng bền vững và nâng cao chất lượng phát triển.

Đại hội XIV của Đảng đã xác định ba đột phá chiến lược gồm hoàn thiện thể chế, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và xây dựng hạ tầng hiện đại. Trong đó, thể chế được coi là “đột phá của đột phá”, giữ vai trò quyết định trong việc khơi thông nguồn lực và thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Cùng với đó, yêu cầu phát triển nguồn nhân lực cho các lĩnh vực công nghệ cao như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, bán dẫn và năng lượng sạch được đặt ra cấp thiết. Đây là yếu tố then chốt nhằm nâng cao năng suất lao động và năng lực cạnh tranh quốc gia trong kỷ nguyên số.

GS.TS Trần Thị Vân Hoa đề xuất sáu nhóm giải pháp trọng tâm, bao gồm: đẩy mạnh đầu tư cho khoa học công nghệ và nghiên cứu – phát triển; hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường; thúc đẩy chuyển đổi số và chuyển đổi xanh; phân bổ nguồn lực hiệu quả; bảo đảm phát triển bền vững; và nâng cao năng lực hội nhập quốc tế.

Ở góc độ kinh nghiệm quốc tế, PGS.TS Trần Đình Thiên đã chia sẻ bài học từ mô hình phát triển của Hàn Quốc, trong đó Nhà nước đóng vai trò hỗ trợ các tập đoàn tư nhân thông qua việc cung cấp các yếu tố đầu vào chiến lược với chi phí thấp, tạo điều kiện để doanh nghiệp vươn ra thị trường toàn cầu. Đồng thời, chính sách FDI được kiểm soát nhằm bảo vệ không gian phát triển cho doanh nghiệp trong nước, đặc biệt là khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Từ đó, ông đề xuất Việt Nam cần vượt qua lợi thế lao động giá rẻ, chuyển sang tập trung phát triển lực lượng sản xuất cốt lõi của tương lai: con người có trí tuệ sáng tạo kết hợp với trí tuệ nhân tạo. Để làm được điều này, cần một cuộc cải cách thể chế sâu rộng, bao gồm cải cách giáo dục – đào tạo, hiện đại hóa luật lao động và xây dựng chính sách hỗ trợ mạnh mẽ cho khu vực doanh nghiệp tư nhân.

Kinh tế dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và tầm nhìn Việt Nam đến năm 2130

Một trong những nội dung nổi bật tại diễn đàn là vai trò của kinh tế dữ liệu và trí tuệ nhân tạo trong mô hình tăng trưởng mới. Theo ông Nguyễn Trung Chính, Chủ tịch Tập đoàn CMC, dữ liệu đã trở thành “tài nguyên chiến lược” và là yếu tố sản xuất quan trọng của nền kinh tế hiện đại.

Việt Nam đang đứng trước “thời điểm vàng” để phát triển kinh tế dữ liệu, với quy mô kinh tế số đạt khoảng 36 tỷ USD vào năm 2024 và mục tiêu chiếm 30% GDP vào năm 2030. Tuy nhiên, để hiện thực hóa mục tiêu này, cần tháo gỡ nhiều điểm nghẽn về thể chế, hạ tầng, thị trường và nguồn nhân lực.

Hiện nay, Việt Nam còn thiếu khung pháp lý rõ ràng về sở hữu và định giá dữ liệu, chưa có cơ chế thử nghiệm cho các mô hình kinh doanh mới, hạ tầng dữ liệu còn hạn chế và nguồn nhân lực chất lượng cao chưa đáp ứng yêu cầu. Trong bối cảnh đó, sự kết hợp giữa “Nhà nước kiến tạo” và “doanh nghiệp tư nhân tiên phong” được xem là chìa khóa để thúc đẩy phát triển kinh tế dữ liệu.

Các khuyến nghị chính sách tập trung vào bốn trụ cột: hoàn thiện thể chế và thiết lập cơ chế sandbox; phát triển hạ tầng dữ liệu và doanh nghiệp công nghệ nội địa; hình thành thị trường dữ liệu và thúc đẩy dữ liệu mở; và tăng cường đào tạo, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.

Đáng chú ý, diễn đàn cũng đặt ra tầm nhìn dài hạn cho sự phát triển của Việt Nam. Không chỉ dừng lại ở mục tiêu đến năm 2045, khi Việt Nam trở thành nước phát triển có thu nhập cao, các nhà hoạch định chính sách còn hướng tới một “Vision Foresight” – tầm nhìn 100 năm, đến năm 2130.

Việc xác định Việt Nam sẽ là ai, đứng ở đâu trong hơn một thế kỷ tới là một bài toán lớn, đòi hỏi sự chuẩn bị ngay từ hôm nay. Theo TS Nguyễn Đức Hiển, “nguyên liệu” cho mô hình phát triển mới đã có, nhưng để xây dựng được một con đường rõ ràng, mạch lạc và hiệu quả cần sự đồng hành của toàn bộ hệ thống chính trị cùng cộng đồng khoa học.

Trong bối cảnh áp lực cạnh tranh gia tăng và nguy cơ tụt hậu hiện hữu, việc đổi mới mô hình phát triển theo hướng lấy khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo làm động lực trung tâm không chỉ là lựa chọn, mà đã trở thành yêu cầu cấp bách đối với Việt Nam. Đây cũng chính là thông điệp xuyên suốt được các chuyên gia, nhà khoa học và doanh nghiệp nhấn mạnh tại Diễn đàn Kinh tế Việt Nam 2026 – một diễn đàn đặt nền móng cho hành trình phát triển dài hạn của quốc gia trong kỷ nguyên số./.

Quang Nam