Trên lộ trình chuyển đổi năng lượng của Việt Nam, các nguồn năng lượng tái tạo biến thiên như điện gió và điện mặt trời chiếm tỷ trọng ngày càng gia tăng, khi đó tính ổn định của hệ thống điện trở thành thách thức hàng đầu. Trong bối cảnh đó, các nguồn điện có tính linh hoạt cao như thủy điện đang được kỳ vọng sẽ đóng vai trò "người điều phối", giúp cân bằng lưới điện và bù đắp kịp thời sự thiếu hụt công suất trong những thời điểm các nguồn năng lượng thiên nhiên khác chưa đáp ứng đủ nhu cầu.

Nhà máy Thủy điện Ialy nằm trên hệ thống sông Sê San - một trong những mạch máu năng lượng quan trọng nhất Tây Nguyên.

Khơi thông tiềm năng trên dòng chảy cũ

Nằm trên hệ thống sông Sê San tại Tây Nguyên, Nhà máy Thủy điện Ialy là một trong những nguồn cung cấp điện năng quan trọng cho lưới điện quốc gia trong nhiều thập kỷ qua. Tuy nhiên, trong bối cảnh mới, việc chỉ giữ nguyên quy mô hiện hữu sẽ chưa khai thác hết tiềm năng của nguồn thủy năng quý giá. Vì vậy, chiến lược nâng cấp công suất đã được đặt ra như một yêu cầu tất yếu.

Thay vì xây dựng hạ tầng mới, giải pháp tối ưu được lựa chọn là lắp đặt thêm tổ máy ngay trên hệ thống hạ tầng sẵn có. Khởi công từ năm 2021, dự án mở rộng Nhà máy Thủy điện Ialy đã bổ sung hai tổ máy với tổng công suất 360 MW, nâng quy mô toàn công trình lên 1.080 MW. Sự nâng cấp này đưa Ialy trở thành một trong bốn nhà máy thủy điện lớn nhất cả nước, đóng góp thêm sản lượng phát điện trung bình khoảng 233 triệu kWh/năm ngay từ khi đi vào vận hành từ quý III năm 2024. 

Dự án mở rộng Nhà máy Thủy điện Ialy đã giúp gia tăng sản lượng phát điện trung bình của nhà máy lên khoảng 233 triệu kWh/năm.

Cách tiếp cận này cho phép khai thác tối ưu giá trị của hệ thống điều tiết nước, đập dâng và mạng lưới truyền tải 500 kV hiện hữu mà không cần xây dựng hồ chứa mới. Việc kế thừa hạ tầng sẵn có cũng giúp dự án tiết kiệm nguồn lực đầu tư, đặc biệt là cắt giảm được chi phí xây dựng và công tác đền bù giải phóng mặt bằng. Nhờ giữ nguyên hiện trạng lòng hồ và không phải di dời dân cư, dự án vừa giảm thiểu tác động đến môi trường - xã hội, vừa rút ngắn được tiến độ thi công để kịp thời tăng công suất cho hệ thống trong thời gian ngắn.

Về mặt kỹ thuật, việc đưa các tổ máy mới vào vận hành đóng vai trò then chốt trong việc nâng cao khả năng dự phòng và điều chỉnh điện áp quốc gia. Ông Trần Thái Bình, Phó Giám đốc Công ty Thủy điện Ialy, nhấn mạnh: “Với đặc tính khởi động nhanh, công trình cho phép hệ thống phản ứng tức thời trước các biến động phụ tải, đặc biệt là trong các khung giờ cao điểm. Đây là giải pháp trọng yếu để duy trì sự cân bằng khi tích hợp các nguồn năng lượng tái tạo biến thiên vào lưới điện, đáp ứng nhu cầu năng lượng phục vụ mục tiêu tăng trưởng kinh tế”.

Bên cạnh các thông số kỹ thuật, dự án còn mang lại hiệu quả vận hành trực tiếp khi giảm bớt áp lực cho hệ thống thiết bị cũ, hỗ trợ kéo dài tuổi thọ máy móc và tiết kiệm chi phí bảo trì. Lợi thế này càng trở nên rõ nét khi dự án tận dụng được trọn vẹn bộ máy quản lý, lực lượng chuyên gia cùng hạ tầng sẵn có của đơn vị vận hành hiện hữu, từ đó tối ưu hóa năng suất lao động và tạo ra giá trị bền vững cho dự án mới. 

Hợp tác quốc tế và những giá trị bền vững ngoài năng lượng

Tác động của Dự án mở rộng Nhà máy Thủy điện Ialy không chỉ nằm ở những con số về sản lượng điện, mà còn thể hiện qua sự hợp tác chặt chẽ giữa Việt Nam và các đối tác châu Âu trong lộ trình chuyển dịch năng lượng bền vững.

Sự đồng hành này được cụ thể hóa bằng nguồn viện trợ không hoàn lại từ Liên minh châu Âu (EU), tập trung vào hỗ trợ kỹ thuật và nâng cao năng lực, kết hợp cùng khoản vay ưu đãi dài hạn từ Cơ quan Phát triển Pháp (AFD). Việc phối hợp các nguồn lực quốc tế không chỉ đảm bảo tiến độ công trình mà còn góp phần chuẩn hóa quy trình vận hành theo tiêu chuẩn hiện đại.

Dự án mở rộng Nhà máy Thủy điện Ialy nhận được sự đồng hành chiến lược từ EU trong khuôn khổ hợp tác chuyển dịch năng lượng bền vững.

Điểm nhấn quan trọng trong sự hợp tác này là việc chuyển giao và chuẩn hóa hệ thống HSE (Sức khỏe - An toàn - Môi trường) theo tiêu chuẩn quốc tế. Thông qua sự giám sát và chia sẻ kinh nghiệm từ các đối tác châu Âu, đội ngũ kỹ sư Việt Nam đã trực tiếp làm chủ kỹ thuật và quy trình vận hành hệ thống điện hiện đại. Việc áp dụng các chuẩn mực khắt khe này không chỉ bảo đảm tính bền vững cho công trình mà còn giúp ngành điện nâng cao năng lực nội tại, từng bước tự chủ trong lộ trình phát triển năng lượng xanh và giảm phụ thuộc vào nguồn nhiên liệu nhập khẩu.

Hiệu quả về môi trường cũng là điểm cốt lõi trong chiến lược phát triển này. Khi các tổ máy mới đi vào hoạt động, lượng điện sạch bổ sung sẽ trực tiếp cắt giảm đáng kể phát thải khí nhà kính. Ước tính, mỗi năm hệ thống có thể giảm từ 100.000 đến 200.000 tấn CO2 tùy theo loại hình năng lượng thay thế. Đây là bước đi chiến lược để đạt được các mục tiêu khí hậu mà Việt Nam đã cam kết trên trường quốc tế.

Việc bổ sung các tổ máy mới hỗ trợ giảm đáng kể lượng khí nhà kính phát thải, ước tính lên tới 200.000 tấn CO2 mỗi năm tùy theo loại hình năng lượng thay thế.

Việc áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế và nâng cao hiệu suất nguồn lực sẵn có không chỉ mang lại giá trị tức thời mà còn vạch ra lộ trình dài hạn. Sự kết hợp giữa nội lực ngành điện và hỗ trợ từ Đối tác Chiến lược toàn diện như Liên minh châu Âu chính là chìa khóa để Việt Nam khai thác hiệu quả tài nguyên thiên nhiên, góp phần xây dựng một hệ thống năng lượng linh hoạt, sẵn sàng cho các mục tiêu phát triển xanh và hội nhập toàn cầu./.

Xuân Quang