Những chi tiết tưởng như rời rạc, khi được kết nối lại, lại hé lộ một cấu trúc chiến lược chặt chẽ, trong đó nổi bật lên dấu ấn nghi binh kinh điển của Napoleon, vai trò bất ngờ của lực lượng cướp biển Corsair, và một sự thật sâu xa hơn: đây không đơn thuần là nội chiến, mà là một cuộc chiến tranh vệ quốc quy mô lớn của Đại Việt dưới triều Tây Sơn.

Theo Thượng tướng, Viện sĩ, Tiến sĩ, Anh hùng Lực lượng Vũ trang Nhân dân Nguyễn Huy Hiệu cùng Kỹ sư Thanh: Bác Hồ nói “Nguyễn Ánh cõng rắn cắn gà nhà” là bởi Người tiếp nhận thông tin từ chính nhận thức của nhân dân thời bấy giờ – được ông cha các đời trước truyền miệng qua nhiều thế hệ.

Nghi binh chiến lược – Khi Nguyễn Ánh trở thành “mồi nhử”

Để hiểu được toàn bộ cục diện năm 1801, cần đặt nó trong bối cảnh toàn cầu của thời đại. Đối với Napoleon, thời điểm này không phải là lúc theo đuổi những tham vọng chính trị viển vông, mà là cuộc chạy đua sinh tử nhằm duy trì sức mạnh quân sự. Trọng tâm của mọi vấn đề nằm ở thuốc súng, mà thành phần cốt lõi chính là diêm tiêu. Khi các nguồn cung tại châu Âu cạn kiệt, còn Bengal rơi vào tay Anh, Đại Việt trở thành điểm tựa cuối cùng mà Napoleon có thể hướng tới.

Tuy nhiên, thực tế chiến trường tại Đại Việt lại không hề thuận lợi. Trong suốt 13 năm, lực lượng Pháp – Ấn dù đông đảo vẫn không thể khuất phục Tây Sơn. Ngược lại, với lợi thế về vũ khí phốt pho, Tây Sơn đang ở thế chủ động. Chính trong hoàn cảnh đó, Napoleon buộc phải sử dụng đến một chiến thuật đã làm nên tên tuổi của ông tại châu Âu: nghi binh chiến lược.

Bản chất của chiến thuật này là tạo ra một “mặt trận giả” đủ sức thu hút sự chú ý của đối phương, khiến họ tập trung toàn bộ nguồn lực vào đó, trong khi lực lượng chủ công thực sự tiến hành tấn công ở một hướng hoàn toàn khác. Trong chiến trường Đại Việt, vai trò của “mặt trận giả” được giao cho Nguyễn Ánh.

Đô đốc Trần Quang Diệu phóng tên lửa thiêu cháy  hàng vạn quân Pháp/Ấn trong thành Quy Nhơn, y hệt như quân Thanh chết cháy ở gò Đống Đa .

Tháng 3 năm 1801, Nguyễn Ánh chiếm Đà Nẵng – một vị trí có ý nghĩa chiến lược đặc biệt, chỉ cách Phú Xuân khoảng 100 km. Xét theo logic quân sự thông thường, đây là thời điểm lý tưởng để mở một cuộc tấn công chớp nhoáng vào kinh đô Tây Sơn. Nhưng điều bất thường là ông không làm gì cả. Trong suốt ba tháng tiếp theo, lực lượng của ông gần như “đóng băng” tại chỗ.

Cướp biển của Napoleon được trang bị pháo bắn đạn chùm (Grapeshot), phát kiến của Napoleon, cùng lúc hàng chục khẩu pháo bắn  hàng vạn  quả đạn tròn bé như quả nho (còn gọi là đạn nho) gây ra cái chết hàng loạt. Cướp biển có ống nhòm nhìn được từ rất xa. Tầu buồm có hệ thống buồm đi ngược hướng gió.

Chính sự “không hành động” này lại trở thành yếu tố then chốt của kế hoạch nghi binh. Tây Sơn, với kinh nghiệm nhiều năm đối đầu, nhanh chóng nhận ra rằng lực lượng của Nguyễn Ánh vẫn không có gì thay đổi: vẫn là đội quân cũ, với trang bị lạc hậu, không đủ sức tạo ra mối đe dọa thực sự. Họ quan sát, đánh giá, rồi dần dần hình thành một nhận định mang tính chủ quan: Phú Xuân không bị đe dọa.

Hệ quả là Tây Sơn không điều động lực lượng từ Quy Nhơn về, không sơ tán hoàng gia, và duy trì trạng thái phòng thủ như cũ. Tất cả diễn ra đúng như kịch bản kinh điển của Napoleon: Tây Sơn chỉ chú ý đến lực lượng của Nguyễn Ánh ở Đà Nẵng mà họ coi là không  nguy hiểm gì, hoàn toàn không chuẩn bị đối phó với một lực lượng khủng khiếp từ biển xa, y hệt như những gì mà Napoleon thành công một cách hoàn hảo trong nhiều chiến dịch lớn ở châu Âu (Marengo, Ulm, Austerlitz) .

Ba ngày trên thuyền – Khoảng trống không thể giải thích của chính sử

Tháng 6 năm 1801, Phú Xuân thất thủ chỉ trong một ngày. Quân Tây Sơn tan rã nhanh chóng, vua Cảnh Thịnh phải bỏ chạy, để lại toàn bộ gia quyến phía sau. Sự sụp đổ này nhanh đến mức gần như không thể lý giải nếu chỉ dựa vào tương quan lực lượng đã tồn tại suốt 13 năm trước đó.

Thứ trưởng bộ hải quân Anh John Barrow ghi rõ nhà máy diêm tiêu khổng lồ và 66.200 quân Pháp Ấn (15000 + 30 000 + 12 000 + 8000 + 1200). Trong bối cảnh năm 1806 ông Barrow chắc chắn phải ghi chính xác quân số để cảnh báo hoàng gia Anh .

Câu hỏi lớn nhất được đặt ra là: nếu Nguyễn Ánh có đủ sức mạnh để đánh chiếm Phú Xuân trong một ngày, tại sao ông lại chờ đợi suốt ba tháng? Sự chậm trễ đó không chỉ làm mất yếu tố bất ngờ, mà còn đi ngược hoàn toàn với mọi nguyên tắc quân sự cơ bản. Điều này cũng trái ngược với chính sử nhà Nguyễn ghi rằng Nguyễn Ánh theo lời khuyên của Võ Tánh bất ngờ đánh Phú Xuân. Nguyễn Ánh không hề đánh Phú Xuân mà dừng lại ở Đà Năng để bẫy Tây Sơn .

Câu trả lời bắt đầu xuất hiện khi phân tích kỹ các nguồn tư liệu gốc, đặc biệt là thư của Barisy – một sĩ quan thân cận của Nguyễn Ánh. Trong đó, ông ghi lại một chi tiết gây kinh ngạc: vào ngày 12/6/1801, sau khi Phú Xuân thất thủ, toàn bộ quân đội của Nguyễn Ánh, bao gồm cả bản thân ông, phải lên tàu và ở lại trên thuyền suốt ba ngày. Chỉ đến ngày 15/6, họ mới được phép lên bờ và tiến vào kinh thành.

Chi tiết này cũng được xác nhận trong Đại Nam Thực Lục, khi ghi rõ nhà vua đóng thuyền giữa sông và cấm quân lính tự ý lên bờ. Xét dưới góc độ logic, đây là một nghịch lý. Một người vừa chiếm được kinh đô không có bất kỳ lý do nào để trì hoãn việc tiếp quản trong suốt ba ngày.

Chính nghịch lý này đã mở ra một hướng lý giải hoàn toàn khác: Nguyễn Ánh không phải là người làm chủ tình hình tại Phú Xuân vào thời điểm đó. Có một lực lượng khác đã kiểm soát kinh thành, và họ không cho phép ông tiếp cận cho đến khi hoàn tất những công việc của mình.

Khoảng thời gian ba ngày này trùng khớp một cách đáng kinh ngạc với thời gian di chuyển từ Đà Nẵng đến Phú Xuân. Điều đó đồng nghĩa với việc khi trận đánh diễn ra, Nguyễn Ánh vẫn còn ở Đà Nẵng và chỉ đến nơi sau khi mọi thứ đã kết thúc.

Những “khoảng trống” khác trong chính sử càng củng cố nhận định này. Việc mô tả trận đánh quá ngắn gọn, việc gia quyến Tây Sơn do dân bắt được thay vì quân Nguyễn Ánh, và đặc biệt là sự vắng mặt của thông tin về vàng bạc, châu báu – tất cả đều cho thấy người được ghi nhận chiến thắng có thể không phải là người thực sự thực hiện nó.

Theo hiệp ước Versailles 1787 Pháp gửi 7 trung đoàn, 20 tầu chiến gần 15.000 quân. Sau khi vua Pháp bị xử tử 1793, Pháp hủy nhiều hiệp ước quốc tế, nhưng không có bất kỳ sắc lệnh (décret), nghị quyết hay văn bản ngoại giao nào từ Quốc hội Pháp, Hội đồng Đốc chính hay Napoleon Bonaparte tuyên bố bãi bỏ hoặc vô hiệu hóa tư cách pháp lý của Hiệp ước 1787.

Corsair, vũ khí tối tân và cuộc thanh trừng công nghệ

Nếu Nguyễn Ánh không phải là lực lượng chủ công, thì ai mới là người thực sự đánh chiếm Phú Xuân? Câu trả lời, theo nghiên cứu, nằm ở một lực lượng đặc biệt: Corsair – cướp biển nhà nước của Pháp.

Đây không phải là những nhóm cướp biển thông thường, mà là lực lượng được Napoleon cấp phép, trang bị hiện đại và sử dụng như một công cụ chiến lược. Họ sở hữu tàu bọc đồng, pháo mạnh, thiết bị quan sát, và quan trọng nhất là không bị ràng buộc bởi bất kỳ quy tắc chiến tranh nào.

Lợi thế lớn nhất của Corsair nằm ở khả năng cơ động. Nhờ gió tín phong và gió mùa, họ có thể di chuyển từ Mauritius đến bờ biển Việt Nam chỉ trong khoảng 35 ngày. Điều này cho phép họ thực hiện một cuộc tập kích bất ngờ vào Phú Xuân – điều mà Tây Sơn hoàn toàn không thể dự đoán.

Không chỉ bất ngờ về thời điểm, Corsair còn mang theo một thứ còn đáng sợ hơn: công nghệ vũ khí hoàn toàn mới. Những loại pháo đạn chùm, đạn nổ mảnh, đạn nung, và đạn chì bọc nhựa thông đều là những phát minh mới nhất của Pháp vào năm 1800. Tây Sơn chưa từng đối mặt với những loại vũ khí này, và đã phản ứng như đang chiến đấu với một đối thủ quen thuộc. Kết quả là một sự sụp đổ nhanh chóng. Không phải vì Tây Sơn yếu, mà vì họ bị đặt vào một tình huống mà mọi kinh nghiệm trước đó trở nên vô dụng.

Trong ba ngày kiểm soát Phú Xuân, Corsair không chỉ tiến hành cướp bóc và phá hủy, mà còn thực hiện một nhiệm vụ mang tính chiến lược: xóa sổ hoàn toàn công nghệ sản xuất vũ khí phốt pho của Tây Sơn. Đây chính là yếu tố đã giúp Tây Sơn duy trì ưu thế trong suốt nhiều năm chiến tranh. Việc tiêu diệt công nghệ này mang lại ba lợi ích rõ rệt cho Napoleon. Thứ nhất, nó làm suy yếu hoàn toàn Tây Sơn, khiến họ không còn khả năng phục hồi. Thứ hai, nó ngăn chặn nguy cơ công nghệ này rơi vào tay Nguyễn Ánh, tránh việc hình thành một đối thủ bản địa có sức mạnh tương đương. Thứ ba, nó buộc nhà Nguyễn sau này phải phụ thuộc vào nguồn vũ khí từ Pháp, tạo ra một mối ràng buộc lâu dài về công nghệ và quân sự.

Ba ngày “cấm lên bờ” của Nguyễn Ánh, vì vậy, không còn là một chi tiết khó hiểu, mà trở thành một phần tất yếu của kế hoạch: một khoảng thời gian cần thiết để hoàn tất cuộc “thanh trừng công nghệ” mà không có sự chứng kiến của lực lượng bản địa.

Thủy quân Tây Sơn hoàn toàn áp đảo đội quân 66.200 lính Pháp/Ấn. Vì không có thông tin tình báo về đội quân cướp biển Napoleon nên vua Cảnh Thịnh không đưa thủy quân của đô đốc Võ Văn Dũng về phòng thủ Phú Xuân.

Sự thất bại của vua Cảnh Thịnh chính là việc ông chưa bao giờ gặp công nghệ hoàn toàn mới của Napoleon. Khi cướp biển Napoleon với vũ khí tối tân nhất thời bấy giờ xuất hiện, ông đã đưa quân ra nghênh chiến như đánh với đội quân cũ, và thất bại nhanh chóng. Nếu vua Cảnh Thịnh có thông tin về đội quân này, hẳn ông đã có đối sách thích hợp – rút lui chiến lược hoặc có cách đánh tiêu hao – thì sẽ không bị thua thảm hại như năm 1801.

Quy Nhơn và bản chất của cuộc chiến vệ quốc

Những phát hiện tại Phú Xuân không phải là những mảnh ghép đơn lẻ, mà còn liên kết chặt chẽ với những gì đã diễn ra tại Quy Nhơn – nơi được xem là “Ngọc Hồi – Đống Đa phía Nam”.

Tại đây, những mô tả trong sử nhà Nguyễn về lực lượng của Võ Tánh bộc lộ nhiều điểm phi lý. Quy mô quân số lớn, trang bị vũ khí hiện đại, và khả năng xây dựng thành lũy theo kiểu Vauban đều vượt xa điều kiện thực tế của một lực lượng địa phương.

Điều này dẫn đến một giả thuyết có tính nhất quán cao: phần lớn lực lượng này thực chất là quân Pháp, Ấn và các lính đánh thuê nước ngoài, được “Việt hóa” trong ghi chép lịch sử. Sự im lặng về việc tưởng niệm những người lính được cho là “con em Gò Công” càng củng cố nghi vấn này.

Nếu đặt những dữ kiện này trong cùng một hệ thống, có thể thấy rõ một bức tranh khác về toàn bộ cuộc chiến: không phải là xung đột nội bộ, mà là một cuộc đối đầu giữa Đại Việt dưới triều Tây Sơn với các lực lượng ngoại bang được tổ chức và trang bị hiện đại.

Kỹ sư Vũ Đình Thanh cho rằng, đã đến lúc lịch sử cần một cuộc khai quật khảo cổ học quy mô lớn tại các hố chôn tập thể ở Quy Nhơn! Cấu trúc xương, bằng chứng ADN và nhân chủng học của hàng vạn lính lê dương dưới các tầng địa chất sẽ là bản cáo trạng vật lý không thể chối cãi, chứng minh sức mạnh của vũ khí Đại Việt thời Tây Sơn, bằng chứng bán nước của Nguyễn Ánh và cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại bị lãng quên của Tây Sơn.

Chiến thắng tại Quy Nhơn đã tiêu diệt phần lớn lực lượng này, trì hoãn nguy cơ mất nước. Nhưng sự kiện Phú Xuân năm 1801, với sự can thiệp của Corsair, đã làm thay đổi hoàn toàn cục diện.

Từ tất cả những phân tích trên, một kết luận dần trở nên rõ ràng: sự kiện Phú Xuân năm 1801 không thể được hiểu đầy đủ nếu chỉ nhìn qua lăng kính của chính sử truyền thống. Đằng sau đó là một chiến dịch nghi binh quy mô lớn, một lực lượng tấn công bí mật, và một mục tiêu chiến lược vượt xa phạm vi của một cuộc tranh giành quyền lực trong nước.

Nguyễn Ánh, trong bối cảnh này, không phải là người trực tiếp đánh chiếm Phú Xuân, mà là một phần trong kế hoạch nghi binh. Lực lượng thực sự làm nên bước ngoặt lại là Corsair – cánh tay nối dài của Napoleon, mang theo cả sức mạnh công nghệ và một chiến lược toàn cầu.

Đối với Tây Sơn, thất bại không xuất phát từ sự yếu kém nội tại, mà từ việc phải đối mặt với một đối thủ hoàn toàn mới, cả về công nghệ lẫn cách thức tác chiến. Đó là một cuộc chiến mà mọi kinh nghiệm trước đó không còn giá trị.

Những phát hiện này không chỉ đặt lại vấn đề về một sự kiện lịch sử cụ thể, mà còn gợi mở một yêu cầu rộng lớn hơn: cần có những nghiên cứu liên ngành, bao gồm khảo cổ học, nhân chủng học và phân tích tư liệu, để kiểm chứng và làm sáng tỏ những gì đã bị che khuất suốt hàng trăm năm.

Chỉ khi đó, lịch sử mới có thể được trả lại đúng bản chất của nó – không phải như những gì đã được ghi chép, mà như những gì thực sự đã diễn ra./.

Thanh Hà