Thư Lâm là vùng đất giàu truyền thống lịch sử và văn hóa, nơi còn lưu giữ nhiều di tích, lễ hội và các loại hình nghệ thuật dân gian mang đậm bản sắc dân tộc. Trong không gian văn hóa ấy, Hội Kén rể Đường Yên từ lâu đã trở thành một sinh hoạt văn hóa tiêu biểu của cộng đồng, góp phần gìn giữ và lan tỏa những giá trị truyền thống tốt đẹp. Trải qua nhiều thế hệ, lễ hội không chỉ là hoạt động tín ngưỡng đặc sắc mà còn là di sản văn hóa quý báu, làm phong phú thêm kho tàng di sản văn hóa phi vật thể của Hà Nội và của cả dân tộc.

Nhằm ghi nhận giá trị lịch sử, văn hóa và ý nghĩa tiêu biểu của lễ hội, ngày 10 tháng 12 năm 2024, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Quyết định số 3974/QĐ-BVHTTDL, công bố Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đối với lễ hội truyền thống Hội Kén rể Đường Yên. Đây là sự ghi nhận xứng đáng cho những giá trị đã được cộng đồng gìn giữ, trao truyền qua nhiều thế hệ .

Hội Kén rể Đường Yên là lễ hội truyền thống độc đáo của cư dân làng Đường Yên, xã Xuân Nộn, huyện Đông Anh, nay thuộc xã Thư Lâm, thành phố Hà Nội. Lễ hội được tổ chức tại đình làng Đường Yên – nơi thờ Ả Lã Công chúa – Từ Tĩnh Phu Nhân, tức nữ tướng Lê Hoa, một nhân vật lịch sử gắn liền với cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng. Không chỉ mang yếu tố tín ngưỡng, lễ hội còn phản ánh sinh động đời sống văn hóa, tinh thần và cộng đồng của người dân địa phương.

Ông Phạm Trọng La, Chủ tịch UBND xã Thư Lâm phát biểu tại buổi lễ.

Theo truyền thuyết, Lê Hoa là người con gái của làng Đường Yên, khi Hai Bà Trưng phất cờ khởi nghĩa chống quân Đông Hán vào đầu Công nguyên, bà đã tham gia nghĩa quân và lập nhiều chiến công hiển hách. Sau khi đất nước thanh bình, bà trở về quê hương, mở hội thi tài để chọn người chồng xứng đáng. Từ đó, lễ hội kén rể ra đời, mang ý nghĩa tôn vinh tài năng, phẩm chất và khát vọng hạnh phúc của con người. Truyền thuyết ấy không chỉ lý giải nguồn gốc lễ hội mà còn khắc họa sâu sắc hình tượng người phụ nữ Việt Nam kiên cường, tài năng và giàu đức hạnh.

Trải qua nhiều thế kỷ tồn tại và phát triển, Hội Kén rể đã trở thành biểu tượng văn hóa tiêu biểu của cộng đồng cư dân làng Đường Yên. Lễ hội thường được tổ chức vào mùa xuân – thời điểm khởi đầu cho chu kỳ sản xuất nông nghiệp mới, thể hiện ước vọng về cuộc sống ấm no, hạnh phúc và mùa màng bội thu. Không gian thực hành di sản chủ yếu tại đình làng – trung tâm văn hóa, tâm linh gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của người dân.

Đường Yên là một làng cổ có lịch sử lâu đời, vẫn lưu giữ được nhiều nét đẹp văn hóa truyền thống. Theo thần phả tại đình làng, nơi đây thờ năm vị phúc thần thuộc các giai đoạn lịch sử khác nhau, trong đó nổi bật là Ả Lã Công chúa – Từ Tĩnh Phu Nhân. Bà không chỉ là nữ tướng có công trong cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng mà còn là người có công chữa bệnh cho dân làng. Sau khi mất, bà được tôn làm Thành hoàng và thờ phụng trang nghiêm tại đình làng Đường Yên.

Lễ hội Kén rể gắn liền với ngày sinh của Đức Thánh Bà vào mùng 2 tháng Hai âm lịch. Trước đây, hội diễn ra từ mùng 1 đến mùng 5 tháng Hai, nhưng hiện nay được tổ chức gọn trong một ngày do nhiều điều kiện thay đổi. Lễ hội từng bị gián đoạn, nhưng đến năm 2001 đã được khôi phục và duy trì cho đến nay, thể hiện sự quan tâm của chính quyền và ý thức gìn giữ di sản của cộng đồng.

Hội Kén rể Đường Yên chứa đựng nhiều giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa, khoa học và đời sống xã hội. Trước hết, về giá trị lịch sử, lễ hội gắn liền với cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng – biểu tượng cho tinh thần đấu tranh chống ngoại xâm của dân tộc. Thông qua việc phụng thờ nữ tướng Lê Hoa, cộng đồng thể hiện lòng biết ơn sâu sắc đối với những người có công với đất nước, đồng thời giáo dục truyền thống lịch sử cho các thế hệ.

Tiết mục Trống hội mở màn Lễ công bố Quyết định ghi danh Hội Kén rể Đường Yên vào danh mục quốc gia về di sản văn hoá phi vật thể, Khai mạc Hội Kén rể Đường Yên Xuân Bính Ngọ 2026.

Về giá trị văn hóa, lễ hội phản ánh rõ nét sự giao thoa giữa tín ngưỡng dân gian và đời sống cộng đồng. Việc thờ phụng một nữ tướng làm Thành hoàng làng đã vượt qua những quan niệm khắt khe của Nho giáo, thể hiện sự đề cao vai trò của người phụ nữ trong xã hội. Lễ hội còn là dịp để cộng đồng vui chơi, giao lưu, củng cố tinh thần đoàn kết và gắn bó. Trong không gian lễ hội hội tụ nhiều loại hình văn hóa phi vật thể như hát đối đáp, múa cờ thần, múa kiếm thần, cùng các phong tục, nghi lễ truyền thống được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Giá trị khoa học của lễ hội thể hiện ở hệ thống tư liệu về nữ tướng Lê Hoa được lưu giữ trong thần tích, ngọc phả và truyền thuyết dân gian. Việc nghiên cứu các tư liệu này góp phần làm sáng tỏ hơn thân thế và sự nghiệp của bà trong lịch sử. Đồng thời, cách thức tổ chức lễ hội với trình tự nghi lễ chặt chẽ, các trò diễn có kịch bản rõ ràng cũng phản ánh tri thức dân gian phong phú của cộng đồng.

Bên cạnh đó, lễ hội còn mang giá trị thẩm mỹ và nhân văn sâu sắc. Việc lựa chọn những người có phẩm chất tốt, gia đình nề nếp để đảm nhiệm các vai trò trong lễ hội thể hiện quan niệm hướng tới các giá trị Chân – Thiện – Mỹ. Không gian lễ hội được chuẩn bị công phu với cờ ngũ sắc, đường làng sạch đẹp, tạo nên bầu không khí trang trọng, rực rỡ và đậm bản sắc văn hóa.

Thông qua việc tổ chức lễ hội hằng năm, các phong tục, tín ngưỡng, nghệ thuật dân gian và ký ức lịch sử được bảo tồn và trao truyền, góp phần duy trì bản sắc văn hóa địa phương. Lễ hội diễn ra vào mùa xuân còn gắn với ước vọng mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Trò diễn kén rể mang ý nghĩa phồn thực, biểu tượng cho sự sinh sôi, phát triển và cuộc sống ấm no của cư dân nông nghiệp./.

Không chỉ dừng lại ở giá trị văn hóa, lễ hội còn có tiềm năng lớn về kinh tế và du lịch. Với những nét độc đáo riêng có, Hội Kén rể có thể thu hút du khách, thúc đẩy các hoạt động dịch vụ và góp phần phát triển kinh tế địa phương. Đồng thời, lễ hội cũng là môi trường quan trọng để giáo dục truyền thống, hun đúc tinh thần đoàn kết và ý thức cộng đồng.

Theo ông Phạm Trọng La, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Thư Lâm, đây là sự kiện có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, là dấu mốc nổi bật trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa truyền thống của địa phương, góp phần tôn vinh và lan tỏa những giá trị văn hóa đặc sắc tới đông đảo Nhân dân và du khách.

Từ ngày 01/7/2025, xã Thư Lâm được thành lập trên cơ sở sáp nhập nhiều đơn vị hành chính, trở thành vùng đất rộng lớn với diện tích hơn 43 km², lưu giữ 96 di tích lịch sử – văn hóa và 41 di sản văn hóa phi vật thể. Trong đó, có 3 di sản được ghi danh quốc gia, bao gồm Nghệ thuật múa rối nước Đào Thục, Lễ hội Đền Sái và Hội Kén rể Đường Yên. Đây là nền tảng quan trọng để địa phương phát triển văn hóa gắn với kinh tế – xã hội một cách bền vững.

Việc Hội Kén rể Đường Yên được ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia không chỉ là niềm tự hào mà còn là trách nhiệm lớn lao đối với chính quyền và Nhân dân địa phương. Trên cơ sở các chủ trương của Đảng và Nhà nước, xã Thư Lâm sẽ tiếp tục xây dựng các chương trình, kế hoạch nhằm bảo tồn và phát huy hiệu quả giá trị của lễ hội, đồng thời gắn với phát triển du lịch và công nghiệp văn hóa theo hướng bền vững. Địa phương sẽ tiếp tục phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng trong việc gìn giữ và trao truyền di sản, kết hợp với giáo dục lịch sử và xây dựng đời sống văn hóa cơ sở. Đây chính là con đường để bảo đảm sự phát triển hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, giữa bảo tồn và phát triển.

Hội Kén rể Đường Yên, với những giá trị lịch sử, văn hóa và nhân văn sâu sắc, không chỉ là di sản của riêng một vùng quê mà còn là tài sản chung của dân tộc. Trong niềm hân hoan và ý thức trách nhiệm, Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân xã Thư Lâm đã và đang quyết tâm tiếp tục gìn giữ, phát huy di sản quý báu này, góp phần xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp, văn minh và đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc./.

Thanh Phong