Bản gốc báo cáo mật của Conway ngày 18/6/1788 hiện đang lưu trữ tại Lưu trữ Quốc gia Pháp về các lãnh thổ hải ngoại và thuộc địa cũ – ANOM , khẳng định Nguyễn Ánh “không sở hữu một nắm đất nào tại Cochinchine”.

Những kết luận này được xây dựng từ hàng loạt báo cáo mật, nhật ký hành trình, lệnh điều động tác chiến và các văn kiện chính thức của Bộ Hải quân Pháp, Bộ Ngoại giao Pháp, Quốc hội Pháp cũng như các chỉ huy quân sự cấp cao của Pháp tại Ấn Độ và Đông Nam Á. Theo nhóm nghiên cứu, các tài liệu này không chỉ phản ánh tình hình thực tế của Đại Việt vào thời điểm đó mà còn cho thấy nhận thức của chính giới và quân đội Pháp về Nguyễn Ánh, về triều đại Tây Sơn và về kế hoạch quân sự của Pháp đối với Đại Việt.

Những báo cáo mật cho thấy Pháp không biết Nguyễn Ánh ở đâu

Một trong những tài liệu được đánh giá là quan trọng nhất là báo cáo mật ngày 18/6/1788 của Bá tước Thomas de Conway, Tổng chỉ huy lực lượng vũ trang Pháp tại Ấn Độ và Đông Nam Á, gửi Bá tước Montmorin, Bộ trưởng Ngoại giao Pháp kiêm quyền Bộ trưởng Hải quân Pháp. Văn bản gốc hiện vẫn còn được lưu giữ tại ANOM trong hồ sơ “Expédition de Conway en Cochinchine” và từng được sử dụng làm nội dung điều trần trước Quốc hội Pháp vào tháng 10/1790.

Theo nhóm nghiên cứu, những nội dung trong báo cáo này phản ánh rất rõ đánh giá của giới quân sự Pháp về Nguyễn Ánh vào năm 1788. Conway khẳng định rằng yêu sách của “vị vua bị phế truất” không thể được đồng nhất với các quyền kế vị thiêng liêng như tại các vương triều châu Âu. Ông nhấn mạnh Nguyễn Ánh “không sở hữu một nắm đất nào tại Cochinchine”.

Theo Chỉ thị mật của Conway cho hiệp sĩ Kersaint chỉ huy chiến hạm frégate La Dryade cùng chiến hạm frégate Le Pandoure ngày 14/8/1788 còn đang lưu trữ tại ANOM – Lưu trữ Quốc gia Pháp về các lãnh thổ hải ngoại và thuộc địa cũ: “Nếu vị vua bị truất ngôi đang ở trên chính con tàu ấy, thì Kersaint không được đưa ông ta về Pondichéry, mà phải cho ông ta lên bờ tại nơi ông ta muốn “.

Conway còn phân tích rằng nếu Nguyễn Ánh thực sự có lãnh thổ và lực lượng riêng thì việc tiến hành một cuộc viễn chinh sẽ đơn giản hơn rất nhiều. Tuy nhiên, theo những thông tin mà ông thu thập được, Nguyễn Ánh không có tiền bạc, đất đai hay quân đội. Thậm chí, Conway còn ghi nhận lời kể của một nhà truyền giáo người Cochinchine làm dấy lên nghi ngờ về chính tính mạng của Nguyễn Ánh.

Trong những dòng được nhóm nghiên cứu xem là đặc biệt quan trọng, Conway viết: “Vị vua ấy ở đâu? Đó là điều người ta không biết”. Ông tiếp tục nhận định rằng đó là một nhân vật mà người Pháp chưa tìm thấy và có lẽ cũng không nên tìm kiếm. Báo cáo còn cho biết ngay cả Bá Đa Lộc cũng không biết chính xác Nguyễn Ánh đang ở đâu.

Theo kỹ sư Vũ Đình Thanh và Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu, những nhận định này cho thấy đến năm 1788–1789, chính giới quân sự Pháp hoàn toàn không xác định được vị trí của Nguyễn Ánh. Điều đó đồng nghĩa với việc Nguyễn Ánh không nắm giữ bất kỳ vùng lãnh thổ nào tại Đại Việt vào thời điểm đó. Điều đáng chú ý hơn nữa là Conway khẳng định việc Pháp chuẩn bị can thiệp quân sự không xuất phát từ lợi ích của Nguyễn Ánh mà “chỉ tập trung vào lợi ích của nhà vua”, tức vua Pháp. Theo nhóm nghiên cứu, đây là bằng chứng cho thấy kế hoạch quân sự của Pháp tại Đại Việt được xây dựng nhằm phục vụ lợi ích quốc gia của Pháp.

Bất cứ ai cũng có thể tra cứu tại thư viện quốc gia Pháp Gallica để đọc nội dung bản hịch 1792 của Hoàng đế Quang Trung với tuyên bố sẽ bóp nát “ lũ mắt rắn xanh , xác chết trôi giạt từ biển bắc “như khúc củi mục.

Cuộc trinh sát quân sự quy mô lớn nhằm chuẩn bị đánh Đại Việt

Từ các hồ sơ lưu trữ của ANOM, nhóm nghiên cứu cho biết Bộ Hải quân Pháp đã huy động nhiều chiến hạm hiện đại và hùng mạnh nhất thời bấy giờ như La Dryade, Le Pandoure (Le Pandour), Le Marquis de Castries (Le Castries), Le Chameau, La Méduse, L’Astrée, La Calypso, La Résolution, La Vénus, La Thétis cùng nhiều loại chiến thuyền khác thuộc các lớp flûtes và gabarres.

Một tài liệu quan trọng khác là chỉ thị ngày 14/8/1788 của Bá tước Conway giao cho Hiệp sĩ Kersaint, chỉ huy chiến hạm La Dryade. Theo chỉ thị này, Kersaint cùng chiến hạm Le Pandoure được giao nhiệm vụ trinh sát toàn bộ bờ biển Cochinchine, khảo sát các cảng biển, nơi neo đậu, vị trí đổ bộ, kho lương, kho đạn, bệnh viện, các tuyến đường vận chuyển pháo binh và điều kiện hành quân.

Conway còn yêu cầu kiểm soát, thẩm vấn người Cochinchine thông qua hệ thống phiên dịch. Theo nhóm nghiên cứu, đây là những hoạt động mang tính chất tình báo quân sự rõ rệt. Điểm đáng chú ý nhất trong chỉ thị là yêu cầu phải xác định “lực lượng quân đội Cochinchine mà ta phải đánh”. Theo kỹ sư Thanh và Thượng tướng Hiệu, câu chữ này thể hiện rõ mục tiêu chuẩn bị cho một chiến dịch quân sự chống Đại Việt.

Cũng trong văn bản này, Conway đề cập tới một khả năng đặc biệt: nếu Kersaint gặp chiến hạm Le Marquis de Castries và nếu “vị vua bị truất ngôi” đang ở trên con tàu đó, ông không được đưa Nguyễn Ánh về Pondichéry mà chỉ cho phép đưa ông ta lên bờ theo nguyện vọng. Theo nhóm nghiên cứu, chi tiết này cho thấy bộ chỉ huy Pháp khi ấy thậm chí còn tính tới khả năng Nguyễn Ánh đang lưu động trên các tàu Pháp hoạt động ở vùng biển phía Nam Đại Việt.

Ngày 14/3/1789, Kersaint gửi báo cáo cho Bộ trưởng Hải quân Pháp sau khi hoàn thành nhiệm vụ. Trong báo cáo, ông xác nhận đã trở về sau chuyến “trinh sát bờ biển Cochinchine”, đồng thời cho biết sẽ gửi các trích đoạn nhật ký hành trình và hệ thống bản đồ do mình trực tiếp xây dựng. Kersaint khẳng định những kết quả thu được giúp ông đủ khả năng dẫn các tàu chiến của hải đội Pháp đến bờ biển Cochinchine một cách an toàn khi cuộc viễn chinh được triển khai.

Thượng tướng viện sĩ tiến sĩ AHLLVTND Nguyễn Huy Hiệu và kỹ sư Thanh cùng  nội dung báo cáo mật của Conway 18/06/1788.

Đáng chú ý, dù được giao nhiệm vụ tìm kiếm, Kersaint cùng các chiến hạm La Dryade và Le Pandoure vẫn không gặp được Nguyễn Ánh trong suốt hành trình năm 1789.

Chỉ một ngày sau, trong báo cáo ngày 15/3/1789 gửi Bộ trưởng Hải quân Pháp, Conway tiếp tục xác nhận kết quả chuyến trinh sát. Ông đề cập tới các bản đồ mới, nhật ký hành trình và những quan sát thực địa mà Kersaint mang về. Từ các dữ liệu đó, Conway bắt đầu bàn tới chi phí viễn chinh, chi phí chiếm đóng, bảo vệ và duy trì các vị trí chiến lược tại Cochinchine cũng như khả năng kiểm soát các cảng biển trong khu vực. Theo nhóm nghiên cứu, đây là bằng chứng cho thấy quá trình chuẩn bị quân sự của Pháp đã được tiến hành một cách có hệ thống.

Từ Gia Định đến đại thắng năm 1789 và cuộc chiến chống Pháp

Bên cạnh các hồ sơ quân sự của Pháp, công trình nghiên cứu còn tập trung phân tích vai trò của vùng Gia Định dưới sự quản lý của Tây Sơn. Theo nhóm nghiên cứu, từ năm 1782, Tây Sơn đã kiểm soát khu vực Nam Bộ và Gia Định. Tại đây, Nguyễn Lữ tổ chức các nông trường quân đội chuyên sản xuất lúa gạo với quy mô lớn.

Những nông trường này được vận hành bởi lực lượng quân đội và tạo ra nguồn lương thực dồi dào cho triều đại Tây Sơn. Theo kỹ sư Thanh và Thượng tướng Hiệu, đây là mô hình mang tính đột phá so với thời đại. Nhờ kiểm soát được vùng sản xuất lúa gạo lớn nhất đất nước, Tây Sơn đã xây dựng được nguồn hậu cần chiến lược phục vụ cả chiến tranh lẫn cứu trợ nhân dân.

Nhóm nghiên cứu cho biết trong các năm 1788–1789, khi Thanh Hóa, Nghệ An và Bắc Hà rơi vào nạn đói nghiêm trọng do biến đổi khí hậu thời kỳ tiểu băng hà, do chiến tranh kéo dài và do quân Thanh cướp bóc lương thực, Hoàng đế Quang Trung đã huy động lực lượng hải quân quy mô lớn để vận chuyển gạo từ Gia Định ra miền Bắc. Có thời điểm tới 400 chiến thuyền được sử dụng cho nhiệm vụ này.

Theo nhận định của nhóm nghiên cứu, chính nguồn lương thực từ Gia Định đã giúp cứu đói cho nhân dân Thanh Hóa, Nghệ An và Bắc Hà, đồng thời tạo điều kiện để hàng vạn người tham gia lực lượng kháng chiến chống quân Thanh. Đây được xem là một trong những yếu tố hậu cần quan trọng góp phần tạo nên chiến thắng mùa xuân năm 1789.

Sau chiến thắng trước quân Thanh, nguồn lương thực từ Gia Định cùng các chính sách miễn thuế và khuyến nông tiếp tục hỗ trợ quá trình phục hồi đời sống của nhân dân Bắc Hà sau nạn đói nghiêm trọng. Theo công trình nghiên cứu, đây là một đóng góp đặc biệt quan trọng của triều đại Quang Trung đối với sự tồn tại và phát triển của cộng đồng dân cư ở miền Bắc.

Trên cơ sở tổng hợp các tài liệu từ ANOM, Gallica, sử liệu Thái Lan, nhà Thanh và nhiều nguồn tư liệu khác, kỹ sư Vũ Đình Thanh và Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu đi đến kết luận rằng Hoàng đế Quang Trung đã thống nhất đất nước từ năm 1789. Nhóm nghiên cứu cũng cho rằng các tài liệu mật của Pháp cho thấy đến năm 1789, Nguyễn Ánh vẫn không có thực lực, không kiểm soát lãnh thổ và không được xác định rõ tung tích.

Đặc biệt, nhóm nghiên cứu nhấn mạnh tới bản Hịch năm 1792 của Hoàng đế Quang Trung, trong đó nhà vua hiệu triệu toàn dân chống lại cuộc tấn công bất ngờ của lực lượng phương Tây. Theo các tác giả, văn kiện này phản ánh bối cảnh của cuộc chiến tranh vệ quốc chống thực dân Pháp mà triều đại Tây Sơn phải đối mặt từ năm 1792.

Từ những hồ sơ còn nguyên bản tại ANOM và Gallica, Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu kêu gọi công chúng trực tiếp tra cứu các nguồn tư liệu để tự mình kiểm chứng. Theo ông và kỹ sư Vũ Đình Thanh, những tài liệu này đã góp phần làm sáng tỏ một cách nhìn mới về giai đoạn cuối thế kỷ XVIII, trong đó nhấn mạnh vai trò của Hoàng đế Quang Trung trong việc thống nhất đất nước, cứu đói cho nhân dân và lãnh đạo cuộc đấu tranh bảo vệ Đại Việt trước sự can thiệp từ bên ngoài./.

Thanh Hà