Làm rõ vai trò triều đại Tây Sơn trong không gian miền Trung

Quảng Trị - vùng đất giao thoa văn hóa Bắc - Nam, nơi in dấu các cuộc phân tranh Trịnh – Nguyễn, phong trào Tây Sơn và các cuộc kháng chiến sau này – được chọn làm địa điểm tổ chức hội thảo mang nhiều ý nghĩa. Không chỉ là không gian địa lý trung chuyển, nơi đây còn lưu giữ nhiều lớp trầm tích văn hóa – lịch sử phản ánh sinh động tiến trình dựng nước và giữ nước của dân tộc.

Theo ông Trần Đình Hằng, Phân viện trưởng Phân viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam tại miền Trung, hội thảo nhằm làm rõ hơn vai trò và giá trị lịch sử – văn hóa của triều đại Tây Sơn trong không gian miền Trung – nơi gắn bó mật thiết với phong trào và vương triều Tây Sơn.

Ban tổ chức đã tuyển chọn 34 tham luận, chia thành 5 nhóm vấn đề lớn: Nhân vật lịch sử thời Tây Sơn; Di tích, tín ngưỡng và không gian văn hóa; Tư liệu lịch sử, gia phả và làng xã; Kinh tế, xã hội và nghệ thuật; Triều đại và bang giao quốc tế.

Nhiều tham luận công bố tư liệu mới từ gia phả các dòng họ, sắc phong, thần tích, văn bản Hán Nôm tại các làng xã miền Trung. Qua đó, triều đại Tây Sơn được nhìn nhận không chỉ qua chính sử mà còn qua ký ức cộng đồng – nơi chùa chiền, làng xã và dòng họ giữ vai trò như “kho lưu trữ sống” của lịch sử.

Phát hiện mới từ góc nhìn kỹ thuật quân sự

Kỹ sư Vũ Đình Thanh – chuyên gia kỹ thuật, đại diện Tập đoàn vũ khí hàng không Nga NPO Almaz tại Việt Nam – về sức mạnh quân sự Tây Sơn dưới góc nhìn kỹ thuật liên ngành.

Một trong những nội dung thu hút sự quan tâm đặc biệt tại hội thảo là tham luận của kỹ sư Vũ Đình Thanh – chuyên gia kỹ thuật, đại diện Tập đoàn vũ khí hàng không Nga NPO Almaz tại Việt Nam – về sức mạnh quân sự Tây Sơn dưới góc nhìn kỹ thuật liên ngành.

Xuất phát từ câu hỏi vì sao chỉ trong thời gian ngắn, quân Đại Việt dưới sự chỉ huy của Hoàng đế Quang Trung (Nguyễn Huệ) có thể liên tiếp đánh bại các thế lực ngoại bang hùng mạnh, đặc biệt là 29 vạn quân Thanh trong đại thắng mùa Xuân Kỷ Dậu 1789, kỹ sư Thanh cho biết ông đã dành hơn một thập kỷ nghiên cứu, thu thập trên 1.000 tư liệu nước ngoài từ Trung Quốc, Đài Loan, Pháp… liên quan đến vũ khí thời Tây Sơn.

Tóm lược phần trình bày, kỹ sư Thanh nêu ba luận điểm chính:

Lý giải của kỹ sư Thanh tại Hội thảo.

Thứ nhất, qua đối chiếu sử liệu như Hoàng Lê nhất thống chí, ông cho rằng “hỏa hổ” – loại ống phun lửa được mô tả – có thể không chỉ là vũ khí dùng thuốc súng thông thường. Việc lửa có khả năng xuyên qua lá chắn da trâu sống cho thấy thành phần cháy có đặc tính đặc biệt.

Thứ hai, từ phân tích vật lý và các ghi chép lịch sử về các trận Ngọc Hồi, Đống Đa, ông đặt giả thuyết rằng hỗn hợp cháy có thể chứa thành phần phốt pho – chất có khả năng cháy mạnh, tạo khói dày và làm suy giảm ôxy trong không gian hẹp, gây tác động lớn đến sinh lực đối phương.

Thứ ba, về điều kiện sản xuất, ông cho rằng vùng Bình Định thời Tây Sơn hội tụ nhiều yếu tố thuận lợi: đất hang dơi giàu phốt phát; nguồn than gỗ cứng cho nhiệt lượng cao; kỹ thuật gốm Gò Sành chịu nhiệt lớn; hệ thống bễ rèn hai chiều giúp duy trì nhiệt độ cao trong thời gian dài. Theo lập luận của ông, những yếu tố này có thể cho phép tạo ra môi trường nhiệt luyện đặc biệt phục vụ sản xuất vật liệu cháy.

Kỹ sư Thanh cũng nhấn mạnh, cần tiếp tục nghiên cứu, thí nghiệm mô phỏng và đối chiếu tư liệu để kiểm chứng đầy đủ giả thuyết này trong các diễn đàn học thuật tiếp theo. Phần trình bày đã gợi mở cách tiếp cận liên ngành – kết hợp lịch sử, vật lý, hóa học và kỹ thuật quân sự – nhằm lý giải chiến thắng thần tốc năm 1789 dưới góc nhìn mới, bổ sung cho cách giải thích truyền thống về tài thao lược, nghệ thuật hành quân và tinh thần chiến đấu của nghĩa quân Tây Sơn.

Thuyết trình của kỹ sư Thanh đã được sự đồng tình của tất cả các đại biểu hội nghị, là lý giải cho chiến thắng chóng vánh của Tây Sơn trong đại Thắng 1789.  Sau hội nghị, Kỹ su Thanh đã có trao đổi với Giáo sư Lê Mạnh Thát về việc Pháp giúp Nguyễn Ánh để có diêm tiêu từ Việt Nam, về việc phục dựng nỏ thần chứng minh nỏ thần có thật mà Triệu Đà và nhà Hán đều không có nỏ thần và công nghệ liên quan chứng minh Việt Nam không bị Triệu Đà và nhà Hán đô hộ. Trao đổi với Giáo Sư Nguyễn Quang Ngọc về sự cần thiết giới thiệu phát hiện về vũ khí phốt pho trong các hội thảo tiếp theo. Ban tổ chức yêu cầu kỹ sư Thanh viết 16 trang  giới thiệu về vũ khí phốt pho của vua Quang Trung để Ban tổ chức đưa vào sách Nghiên cứu văn hóa miền Trung.

Di sản Tây Sơn trong ký ức cộng đồng

Không chỉ tập trung vào quân sự, nhiều tham luận tại hội thảo khẳng định vai trò của chùa chiền, làng xã và dòng họ trong việc lưu giữ ký ức về vua Quang Trung và các công thần. Các sắc phong, gia phả, thần tích và tư liệu Hán Nôm được khai thác cho thấy hình ảnh triều đại Tây Sơn tồn tại bền bỉ trong đời sống tâm linh và tín ngưỡng dân gian. Nhiều địa phương miền Trung hiện vẫn duy trì lễ tế, thờ phụng các nhân vật thời Tây Sơn, phản ánh sự ghi nhận của cộng đồng qua nhiều thế hệ. Từ đó, di sản Tây Sơn được nhìn nhận không chỉ là sự kiện chính trị – quân sự mà còn là cấu phần quan trọng của bản sắc văn hóa vùng miền.

Phát biểu tại hội thảo, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Trị Hoàng Xuân Tân khẳng định, hội thảo không chỉ dừng lại ở hoạt động học thuật mà còn là hành động thiết thực hưởng ứng tinh thần nghị quyết của Đảng về phát triển văn hóa, coi văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực của phát triển bền vững.

Các đại biểu chụp ảnh lưu niệm.

Theo lãnh đạo tỉnh, việc nghiên cứu, hệ thống hóa và công bố tư liệu mới về thời kỳ Tây Sơn sẽ tạo cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn di sản, giáo dục truyền thống, đồng thời mở ra tiềm năng phát triển du lịch văn hóa gắn với các điểm di tích, lễ hội và không gian ký ức cộng đồng.

Các chuyên gia cũng đề xuất xây dựng cơ sở dữ liệu số về tư liệu làng xã, gia phả liên quan đến thời Tây Sơn; đẩy mạnh nghiên cứu liên ngành; tổ chức hội thảo chuyên đề sâu hơn về quân sự, kinh tế, bang giao quốc tế của triều đại này.

Với tinh thần khoa học nghiêm túc, khách quan và sáng tạo, hội thảo tại Quảng Trị được đánh giá là bước đi quan trọng trong việc làm phong phú thêm nội dung nghiên cứu về thời kỳ Tây Sơn.

Từ những tư liệu làng xã tưởng như rời rạc đến các giả thuyết kỹ thuật quân sự đầy táo bạo, hội thảo cho thấy lịch sử luôn có thể được soi chiếu từ nhiều góc độ khác nhau. Chính sự kết hợp liên ngành – giữa sử học, văn hóa học, kỹ thuật và khoa học tự nhiên – đang mở ra những khả năng tiếp cận mới, góp phần làm sâu sắc hơn nhận thức về một giai đoạn hào hùng của dân tộc./.

Thanh Thanh